(1938–2017) – krytyk, literaturoznawca, eseista.

Wczesne dzieciństwo i lata szkolne spędził w Sandomierzu, w latach 1955–1960 studiował na Wydziale Dziennikarskim Uniwersytetu Warszawskiego. Debiutował w prasie w 1957 roku recenzją z przedstawienia Don Juana Moliera. Początkowo publikował w „Twórczości”, potem także w „Nowym Wyrazie” (był zastępcą redaktora naczelnego od 1972 roku), „Tekstach”, „Tygodniku Kulturalnym” czy „Więzi” (pod pseudonimem Łukasz Ligęza) i „Współczesności”. W latach 1970–1985 i od 1989 pracował naukowo w Instytucie Badań Literackich PAN. Od 1976 działał w opozycji antykomunistycznej: sygnatariusz listów protestacyjnych (na przykład w 1976 „Memoriału 101”), współzałożyciel Towarzystwa Kursów Naukowych, wykładowca Uniwersytetu Latającego, redaktor „Zapisu”, współpracownik czasopism pozacenzuralnych „Nowy Zapis”, „Almanach Humanistyczny”, „Kultura Niezależna” i londyńskiego „Pulsu”, od 1980 roku członek „Solidarności”. Od 1989 członek Stowarzyszenia Pisarzy Polskich (między innymi członek Zarządu Głównego i wiceprezes). Współpracował z Radiem Wolna Europa oraz Programem II Polskiego Radia. Drukował w „Tekstach Drugich” (członek redakcji), „Twórczości”, „Arcanach”, „Gazecie Polskiej”; był członkiem Rady Programowej dwumiesięcznika literackiego „Topos”.

Zaangażowany politycznie: pod koniec lat 80. XX wieku należał krótko do konspiracyjnej Polskiej Partii Socjalistycznej, potem Porozumienia Centrum. W 2010 roku w związku z wyborami prezydenckimi działał w komitecie poparcia Jarosława Kaczyńskiego, a w 2015 roku – Andrzeja Dudy.

Autor książek uważanych za klasyczne w dorobku polskiej krytyki literackiej: Zamiast powieści (1971), Dalej aktualne (1973), Żadnych marzeń (1987), Dziennik kwarantanny (2001), Dzieło niczyje (2001), Niewybaczalne sentymenty (2011); kolejne książki z jego tekstami ukazały się już pośmiertnie. Nawiązując do swoich mistrzów – Stanisława Brzozowskiego, Karola Irzykowskiego, Andrzeja Kijowskiego – stworzył odrębną koncepcję polskiej literatury w kontekście przemian nowoczesnej kultury i historii XX wieku. Podkreślał cele poznawcze i etyczne twórczości literackiej, miał świadomość społecznych uwarunkowań literatury, ale także wpływu na nią idei filozoficznych oraz wartości religijnych. Proponował nową periodyzację piśmiennictwa ostatniego stulecia oraz szkicował ewolucję prozy (mit wielkiej powieści i niedokończonych arcydzieł). Stworzył oryginalny styl pisarstwa krytycznego polegający między innymi na bogactwie struktur składniowych, czasem lekko archaizowanych, nasyceniu języka emocjonalnością i obrazowością, łączeniu ironii z żarliwością uczuciową, a nawet patosem; stosował bardzo rzadkie w pisarstwie krytycznym wprowadzanie elementów fikcjonalnych. Uprawiał wiele form gatunkowych: recenzję, szkic, rozprawę historycznoliteracką, esej, polemikę, felieton, dziennik lektur. Ulubionymi bohaterami jego tekstów byli wielcy powieściopisarze europejscy XX wieku oraz bliscy mu duchowo polscy twórcy: Stanisław Brzozowski, Jarosław Iwaszkiewicz, Czesław Miłosz, Gustaw Herling-Grudziński, Marek Nowakowski, Zbigniew Herbert. Ponad pół wieku trwająca twórczość Tomasza Burka przeszła ewolucję, zachowując jednak podstawowe pierwiastki indywidualnego stylu krytyki. Początkowo – zbieżnie z dążeniami marksistowskich rewizjonistów – pokładał nadzieję w projekcie prometejskiego humanizmu oraz kultury socjalistycznej umożliwiającej polityczną i ekonomiczną emancypację warstw ludowych, a także ich awans kulturowy. W środkowym okresie działalności komentował, poprzez interpretację zjawisk literackich, kryzys (zwłaszcza moralny) współczesnej cywilizacji i skupił uwagę na procesie odbudowywania tożsamości narodowej i dążeń niepodległościowych Polaków. Jako konstytutywne cechy „duchowej substancji literatury polskiej” wymieniał polityczność, historiozoficzność, religijność i „nadliterackość”. Od początku lat 90. XX wieku szczególnie interesowała go metafizyczna problematyka obecna w aktywności twórców kultury, a szczególnie dramaty wiary i poszukiwanie Boga w dziełach wybitnych pisarzy ostatniego stulecia. Jednocześnie dokonywał demaskatorskich analiz nihilizmu antyreligijnej myśli współczesnej i krytykował kiczowatość sztuki postmodernistycznej, szczególnie w Polsce.

Laureat nagród literackich: im. S. Piętaka (1971), Fundacji im. Kościelskich w Genewie (1973), Polcul Foundation (Australia, 1988), Mistrz – Nagroda Honorowa Środowiska „Topoi” (2016).

BIBLIOGRAFIA

• Zamiast powieści, Warszawa: Czytelnik, 1971.
• Dalej aktualne, Warszawa: Czytelnik, 1973.
• Jaka historia literatury jest nam potrzebna?, Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza Nowa, 1979.
• Żadnych marzeń, London: Polonia, 1987.
• Dzieło niczyje, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2001.
• Dziennik kwarantanny, Kraków: Arcana, 2001.
• Niewybaczalne sentymenty, Warszawa: Iskry, 2011.
• Pamięć głęboka, Warszawa : Towarzystwo „Więź”, 2021.
• Niezależność i powinność. Szkice krytycznoliterackie, Kraków: Instytut Literatury, 2022.
• Autoportret z okruchów, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2025.

EZ